Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach: A, D, E i K. Dlaczego potrzebują tłuszczu i gdzie ich szukać?
Chrupiesz surową marchewkę, jesz sałatkę bez sosu, a witaminę D łykasz rano na pusty żołądek? Możliwe, że Twój organizm wykorzystuje tylko część tego, co mu dostarczasz. Witaminy A, D, E i K należą do grupy witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. Żeby mogły się wchłonąć, potrzebują w posiłku towarzystwa tłuszczu.
W tym artykule wyjaśniamy, czym różnią się witaminy rozpuszczalne w tłuszczach od tych rozpuszczalnych w wodzie, jak się wchłaniają, jaką rolę pełni każda z nich, gdzie ich szukać w diecie i na co uważać przy suplementacji.
Witaminy rozpuszczalne w wodzie i w tłuszczach: czym się różnią?
Witaminy dzielimy na dwie grupy, w zależności od tego, w czym się rozpuszczają.
Witaminy rozpuszczalne w wodzie to witamina C i witaminy z grupy B. Wchłaniają się bez udziału tłuszczu, a ich nadmiar organizm w większości wydala z moczem. Dlatego zwykle trzeba je dostarczać regularnie, a ryzyko ich przedawkowania z diety jest niewielkie.
Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach to witaminy A, D, E i K, często określane skrótem ADEK. Różnią się od pierwszej grupy pod dwoma ważnymi względami:
- Do wchłonięcia potrzebują tłuszczu. Bez niego ich przyswajanie jest słabsze.
- Organizm je magazynuje, głównie w wątrobie i tkance tłuszczowej. Z jednej strony daje to pewien zapas, z drugiej sprawia, że łatwiej je przedawkować, zwłaszcza przy niekontrolowanej suplementacji.
Jak wchłaniają się witaminy A, D, E i K?
Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach wchłaniają się w jelicie cienkim razem z tłuszczami z pożywienia. Kluczową rolę odgrywa tu żółć, wytwarzana przez wątrobę i magazynowana w pęcherzyku żółciowym. Żółć rozbija tłuszcze na drobne kropelki i tworzy z nimi tzw. micele. To właśnie w nich witaminy A, D, E i K „podróżują” do komórek jelita, a stamtąd dalej do organizmu.
W praktyce oznacza to, że:
- posiłek zupełnie pozbawiony tłuszczu utrudnia wchłanianie tych witamin,
- wystarczy niewielka ilość tłuszczu, np. łyżeczka oleju czy garść orzechów,
- osoby z zaburzeniami wydzielania żółci, chorobami trzustki, jelit czy wątroby mogą mieć problem z ich przyswajaniem i powinny omówić to z lekarzem.
Jak wykorzystać to na talerzu?
- Do sałatki dodawaj sos na bazie oleju lub oliwy.
- Surówkę z marchwi skrop olejem albo dodaj do niej orzechy.
- Warzywa na parze podawaj z odrobiną masła lub oleju.
- Suplementy z witaminami A, D, E i K przyjmuj podczas posiłku, a nie na pusty żołądek.
Witamina A: dla wzroku, skóry i odporności
Jaką rolę pełni?
Witamina A pomaga w utrzymaniu prawidłowego widzenia i prawidłowego stanu skóry oraz błon śluzowych. Pomaga też w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego.
Gdzie jej szukać?
Witamina A występuje w diecie w dwóch postaciach:
- Retinol, czyli gotowa witamina A, w produktach zwierzęcych: wątróbce, jajach, maśle, mleku i serach.
- Beta-karoten, czyli prowitamina A, z której organizm sam wytwarza witaminę A. Znajdziesz go w pomarańczowych i ciemnozielonych warzywach i owocach: marchwi, dyni, batatach, szpinaku, jarmużu, morelach i mango.
Beta-karoten ma jedną zaletę: organizm przekształca go w witaminę A w miarę potrzeb. Jest to więc łagodniejsze źródło niż wysokie dawki retinolu.
Na co uważać?
Nadmiar witaminy A w postaci retinolu może być szkodliwy, szczególnie w ciąży. Kobiety w ciąży i planujące ciążę powinny unikać wysokich dawek retinolu oraz dużych ilości wątróbki i każdą suplementację omawiać z lekarzem.
Witamina D: witamina słońca
Jaką rolę pełni?
Witamina D pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego i mięśni oraz w utrzymaniu zdrowych kości i zębów. Pomaga też we wchłanianiu wapnia i fosforu.
Gdzie jej szukać?
Witamina D jest wyjątkowa, bo głównym jej źródłem nie jest jedzenie, tylko słońce. Skóra wytwarza ją pod wpływem promieniowania UVB. W Polsce od jesieni do wiosny słońce stoi jednak zbyt nisko, by synteza w skórze była wystarczająca. Do tego większość czasu spędzamy w pomieszczeniach.
W diecie witamina D występuje w niewielu produktach:
- tłuste ryby morskie: łosoś, makrela, śledź, sardynki,
- tran,
- żółtka jaj,
- niektóre produkty wzbogacane, np. margaryny czy napoje roślinne.
Dlatego w miesiącach jesienno-zimowych wiele osób sięga po suplementację. Odpowiednią dawkę najlepiej ustalić z lekarzem, np. na podstawie badania poziomu witaminy D we krwi.
Na co uważać?
Witaminę D można przedawkować, zwykle przy długotrwałym przyjmowaniu bardzo wysokich dawek z suplementów. Nie warto więc łączyć kilku preparatów z witaminą D bez sprawdzenia ich łącznej zawartości.
Witamina E: ochrona komórek
Jaką rolę pełni?
Witamina E pomaga w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym.
Gdzie jej szukać?
Witamina E sama „przychodzi” z tłuszczem, bo jej najlepsze źródła to produkty tłuste:
- oleje roślinne, np. słonecznikowy, rzepakowy, oliwa,
- orzechy laskowe i migdały,
- pestki słonecznika i dyni,
- awokado,
- zielone warzywa liściaste.
Przy zróżnicowanej diecie z udziałem olejów roślinnych i orzechów niedobór witaminy E zdarza się rzadko.
Witamina K: dla kości i krzepnięcia krwi
Jaką rolę pełni?
Witamina K pomaga w prawidłowym krzepnięciu krwi i w utrzymaniu zdrowych kości.
Gdzie jej szukać?
Witamina K występuje w dwóch głównych formach:
- Witamina K1 (filochinon): w zielonych warzywach liściastych, np. jarmużu, szpinaku, natce pietruszki, brokułach i brukselce.
- Witamina K2 (menachinony): w produktach fermentowanych, np. japońskim natto, niektórych dojrzewających serach i kiszonkach, a także w żółtkach jaj. Wytwarzają ją też w pewnym stopniu bakterie jelitowe.
Jedną z form witaminy K2 jest menachinon-7 (MK-7), często spotykany w suplementach.
Na co uważać?
Witamina K wpływa na krzepnięcie krwi, dlatego osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe z grupy antagonistów witaminy K (np. warfarynę lub acenokumarol) powinny zawsze skonsultować z lekarzem suplementację witaminą K, a także duże zmiany w ilości zielonych warzyw w diecie.
Kto może mieć niedobory witamin rozpuszczalnych w tłuszczach?
Na niedobory witamin A, D, E i K bardziej narażone mogą być:
- osoby na dietach bardzo ubogich w tłuszcz, bo brakuje im „nośnika” do wchłaniania,
- osoby z chorobami przewodu pokarmowego, np. chorobą trzewną, nieswoistymi zapaleniami jelit czy chorobami trzustki,
- osoby z chorobami wątroby i dróg żółciowych, u których wydzielanie żółci jest zaburzone,
- osoby po operacjach bariatrycznych,
- seniorzy, którzy często jedzą mniej, rzadziej przebywają na słońcu, a ich skóra słabiej wytwarza witaminę D,
- wszyscy w okresie jesienno-zimowym, jeśli chodzi o witaminę D.
Jeśli należysz do którejś z tych grup, porozmawiaj z lekarzem o ewentualnych badaniach i suplementacji.
Suplementacja witamin A, D, E i K: na co zwrócić uwagę?
Suplementy mogą być wygodnym uzupełnieniem diety, zwłaszcza w przypadku witaminy D jesienią i zimą. Kilka zasad pomoże stosować je rozsądnie:
- Przyjmuj je podczas posiłku zawierającego tłuszcz. Preparaty w formie olejowej mają tłuszcz już w składzie.
- Sprawdzaj łączną dawkę. Ta sama witamina może się znaleźć w kilku preparatach, np. w multiwitaminie i osobnym suplemencie witaminy D.
- Nie przekraczaj zalecanej porcji. Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach się kumulują.
- Uwzględnij przyjmowane leki. Szczególnie leki przeciwzakrzepowe w przypadku witaminy K.
- W ciąży konsultuj każdy suplement z lekarzem, zwłaszcza zawierający witaminę A.
Pamiętaj, że suplement nie zastąpi zróżnicowanej diety.
EstroVita Immuno: witaminy A, D, E i K w formule olejowej
Jeśli chcesz uzupełnić dietę w witaminy rozpuszczalne w tłuszczach, zwróć uwagę na EstroVita Immuno. To suplement diety, w którym witaminy A, D, E i K połączono z roślinnymi kwasami omega-3, -6 i -9 pozyskanymi z olejów lnianego, z czarnej porzeczki, czarnuszki i wiesiołka. Witaminy są więc od razu w towarzystwie tłuszczu.
Jedna porcja (5 ml) zawiera:
| Składnik | W porcji (5 ml) | % RWS |
|---|---|---|
| Omega-3 (kwas alfa-linolenowy) | 2,4 g | – |
| Omega-6 | 0,8 g | – |
| Omega-9 | 0,9 g | – |
| Witamina A (z beta-karotenu) | 450 µg | 56% |
| Witamina D | 50 µg | 1000% |
| Witamina E | 12 mg | 100% |
| Witamina K (menachinon-7) | 75 µg | 100% |
Co dają poszczególne składniki?
- Witamina D pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego i mięśni oraz w utrzymaniu zdrowych kości.
- Witamina A pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego i w utrzymaniu prawidłowego stanu błon śluzowych.
- Witamina E pomaga w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym.
- Witamina K pomaga w utrzymaniu zdrowych kości.
- Kwas alfa-linolenowy (ALA) pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu cholesterolu we krwi. Korzystne działanie występuje przy spożyciu 2 g ALA dziennie.
EstroVita Immuno ma naturalny aromat cytrynowy. Wystarczy jedna miarka (5 ml) dziennie podczas posiłku. Butelka 250 ml wystarcza na ok. 50 dni, a po otwarciu należy ją przechowywać w lodówce i zużyć w ciągu 2 miesięcy.
Podsumowanie
Witaminy A, D, E i K łączy jedno: do wchłonięcia potrzebują tłuszczu. Dlatego do sałatki warto dodać oleju, do marchewki garść orzechów, a suplementy z tymi witaminami przyjmować podczas posiłku. Każda z nich pełni w organizmie inną rolę: witamina A dba o wzrok, skórę i odporność, witamina D o odporność, mięśnie i kości, witamina E o ochronę komórek, a witamina K o kości i krzepnięcie krwi.
Pamiętaj też, że witaminy rozpuszczalne w tłuszczach organizm magazynuje, więc przy suplementacji więcej nie znaczy lepiej. W razie wątpliwości, szczególnie przy chorobach przewlekłych, przyjmowanych lekach lub w ciąży, porozmawiaj z lekarzem.